نماز در قرآن و روایات ائمه اطهار(ع)

  نماز در قرآن

قر آن کتابی است که از سوی خداوند عزیز وحکیم نازل شده است(زمر،1) و«خداوند بهترین سخنان را در قرآن نازل کرده ، کتابی که آیاتش(در عین لطف و زیبایی) همانند یکدیگرند،آیاتی مکرردارد (با تکراری شوق انگیز)که از شنیدنش لرزه بر اندام کسانی که از پروردگارشان می ترسند،می افتد،سپس برون ودرونشان نرم ومتوجه خدا می شود،واین هدایتی الهی است که خداوند هرکس را بخواهد با آن راهنمایی می کند،و هر کس را خداوند گمراه سازد ، راهنمایی برای او نخواهد بود».(زمر ،23) پس ای بندگان خدا« از بهترین دستورهایی که از سوی پروردگارتان بر شما نازل شده پیزوی کنید پیش از آن که عذاب الهی به سراغتان آید».(زمر ،55)و بگویید«افسوس بر من از کوتاهی هایی که در اطاعت فرمان خداکردم».(زمر،56)با توجه به این که «قرآن انسان را به استوارترین راهها هدایت می کند و به مومنانی که اعمال صالح انجام می دهند بشارت می دهد و برای آنان پاداش بزرگی در نظر گرفته است».(اسراء،9) ما نیز این دعوت به نماز را از زبان قرآن  شروع می کنیم.با این امید که مورد رحمت پروردگار قرار گیریم.(اسراء،8)یکی از سوره هایی که شاید تناسب بیشتری با پژوهش حاضر دارد ودر آن توصیه های یکی از بزرگان یه فرزندش در خصوص نماز بیان شده است ،سوره لقمان است، که در ادامه این قسمت این آیات را با کمی توضیح می آوریم.یا بنی اقم الصلاة[(لقمان، آیه 17)  یعنی ای پسر م! نماز را برپا دار .لقمان در یکی دیگر از اندرزهای خود به پسرش، این مطلب را چنین تبیین می کند: ]یا بنی اقم الصلاة فانما مثلها فی دین الله کمثل عمود فسطاط[ یعنی ای پسرم! نماز را برپا دار، چرا که مثل نماز نسبت به دین خدا مانند ستون خیمه است، اگر ستون خیمه، استوار و پابرجا باشد، طناب ها و میخ ها و سایه اش، استوار می ماند، ولی اگر ستون شکسته شد یا افتاد، میخ ها و طناب ها و سایه خیمه، فایده ای نخواهد داشت .» (علامه مجلسی، بحارالانوار، ج 82، ص227 (در این آیه نکته مهمی که لقمان به آن توجه نموده مساله اقامه نماز است، اقامه در اصل از واژه قیام گرفته شده، و بیان گر این مطلب است که نماز را نباید طوطی وار انجام داد و به صورت یک عبادت خشک و یک عادت فردی و عادی پنداشت، بلکه باید مفاهیم آن را در روح و روان و در متن زندگی فردی و اجتماعی استوار ساخت. این تعبیر بیانگر آن است که در نماز باید قیام و انگیزش و جهش فردی و اجتماعی باشد، خداوند چنین نمازی را نماز مقبول و حقیقی می داند، و اگر نماز آن همه اهمیت دارد، در صورتی است که واقعا ستون و نگهبان دین شود، معراج مؤمن در ملکوت اعلی گردد، و تکیه محکم برای رفع و دفع نگرانی ها شود، چنین نمازی دارای شرایط صحت و کمال است، بنابراین نماز کامل را باید از آثار آن جستجو کرد، آداب و اسرار آن را دانست، و از مکتب عالی نماز آموخت و در زندگی شکوفا کرد، هدف فقط خواندن طوطی وار نماز نیست بلکه روح و باطن نماز است، اکتفا به قیام و قعود ظاهری، پوست نماز است، ولی مغز نمازقیام و خیزش باطنی نماز است، ما وقتی که در رابطه با نماز به قرآن و روایات نگاه می کنیم می بینیم به فلسفه و رازهای نماز تصریح و اشاره کرده اند، می فهمیم که نماز کامل به خاطر آن معانی و رازها است .حضرت ابراهیم (ع)،نیز توجه خاصی به پرستش پروردگار داشته و پس از آن که اسماعیل و مادر او را در مکه که آن موقع بیابان بی آب و علفی بود، گذاشت، در مقام دعا گفت: «پروردگارا من بعضی از فرزندانم را در سرزمین بی آب و علف در کنار خانه ای که حرم تو است ساکن ساختم تا ]لیقیموا الصلاة[ (ابراهیم، آیه۳۷) نماز را برپا دارند .او در مورد دیگر پس از سپاسگزاری از درگاه الهی که در سن پیری، اسحاق و اسماعیل را به او عنایت فرموده، چنین دعا می کند: ]رب اجعلنی مقیم الصلاة ومن ذریتی[(ابراهیم، آیه40) پروردگارا! مرا برپا کننده نماز قرار ده و از فرزندانم نیز چنین فرما .چنان که ملاحظه می شود، حضرت ابراهیم (ع) در میان خواسته های بسیار، نخستین خواسته اش برپایی نماز است .حضرت ابراهیم(ص) همچنین  برای دعا در حق اهلش مى گوید: ]ربنا لیقیموا الصلوه فاجعل افئدهً من الناس تهوى الیهم[ )سوره ابراهیم ، آیه ۳۷. ( یعنی ، پروردگارا ! تا نماز را به پا دارند ،پس دلهاى برخى از مردم را به سوى آنان گرایش ده. خداوند متعال در سوره بقره  در قرآن فرموده اند:]وَاسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاهِٔ وَإِنَّهَا لَکَبِیرَهٌٔ إِلا عَلَی الْخَاشِعِینَ[ (سوره بقره ،آیه ٤٥) یعنی از صبر و نماز یاری بجویید، به درستی که این کار جز برای فروتنان، برای بقیه مشکل و سخت است. ودر آیه ای دیگر از سوره نسا می فرمایند:   ]فَإِذَا قَضَیْتُمُ الصَّلاهَٔ فَاذْکُرُوا اللَّهَ قِیَامًا وَقُعُودًا وَعَلَی جُنُوبِکُمْ فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ فَأَقِیمُوا الصَّلاهَٔ إِنَّ الصَّلاهَٔ کَانَتْ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ کِتَابًا مَوْقُوتًا[ (نسا ، آیه١٠٣) یعنی"پس هرگاه نماز بگزاردید، خدا را ایستاده و نشسته و بر پهلو خوابیده یاد کنید و چون آرامش یافتید نماز را برپای دارید، که نماز برای ایمان آورندگان واجبی به هنگام است".   در این آیه خداوند صریحا" به واجب بودن نماز اشاره کرده و نماز برای اهل ایمان حکمی لازم و فریضه ای حتمی است.   ] قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ * الَّذِینَ هُمْ فِی صَلاتِهِمْ خَاشِعُونَ[ () (سوره مومنون:١و٢) یعنی، به درستی که مومنان رستگار شدند. آن ها که در نمازشان فروتن هستند.در این آیه وعده رستگاری به مومنینی داده شده است که در نمازشان فروتن باشند.خداوند در سوره حج نماز را عامل  رستگاری انسان در نظر گرفته و می فرماید:]يا ايها الذين آمنوا ارکعوا واسجدوا واعبدوا ربکم وافعلوا الخير لعلکم تفلحون[(سوره حج ،آيه77  (  یعنی، ای کسانی که ايمان آورده ايد، رکوع کنيد و سجده کنيد و پروردگارتان رابپرستيد و کارهای نيک به جای آوريد،باشد که رستگار گرديد.  علاوه بر موارد بالا  خداوند، در سوره مریم در مقام تمجید از اسماعیل (ع) می فرماید: ]وکان یامر اهله بالصلاة[ (مریم، آیه 55)  اسماعیل همواره خانواده اش را به نماز فرمان می داد .حضرت عیسی (ع) نیز وقتی که در گهواره لب به سخن گشود، پس از بیان عبودیت و نبوت خود، سخن از نماز به میان آورده و می گوید: ] و جعلنى مبارکاً این ما کنتُ و اوصانى بالصلوه و الزکاه مادُمْتُ حیاً [(مریم، آیه 31) یعنی، و هر جا که باشم مرا با برکت ساخته و تا زنده ام به نماز و زکات سفارش کرده است.      یکی از مهمترین آیه هایی که در مورد نماز در قر آن بیان شده آیه ]واقم الصلاة ان الصلاة تنهی عن الفحشاء والمنکر ولذکر الله اکبر[ (عنکبوت، آیه 45) یعنی نماز را برپا دارید که نماز انسان را از زشتی ها و گناه باز می دارد، و ذکر و یاد خدا از آن هم بالاتر و برتر است .در توضیح این آیه باید گفت، انسان نمازگزار، فردى است که گرد گناه نمى گردد، چرا که هرصبح و شام با خداى خود در راز و نیازى عاشقانه است و حضور او را مستمراً درک مى کند و چنانچه صحنه گناه و تجاوز به حقوق دیگران پیش آید، پا پس مى کشد و مرتکب گناه نمى شود; زیرا که در همه احوال خداوند را حاضر و ناظر مى داند، از این رو جامعه از جانب او ایمن خواهدبود. و در آیه دیگر می خوانیم: ]واقم الصلاة لذکری[ (طه، آیه 14) یعنی نماز را برای یادمن به پا دار.بنابراین راز بزرگ نماز نهادینه کردن یاد خدا در روح و روان است، که همین یاد خدا موجب پیوند و رابطه با خدا، و سرچشمه پاک سازی و اکتساب ارزش ها و کمالات است. چنین    نماز ی انسان را از زشتی ها و گناهان باز می دارد، و از آن بالاتر یاد خدا را که موجب کسب ارزش ها است در وجود انسان شکوفا و آشکار می سازد . یاد خدا موجب آرامش و رفع دغدغه ها و تنش ها است، یاد خدا در حقیقت یاد پاداش ها وکیفرها، و یاد خودسازی و بازسازی و به سازی است . همچنین براساس آیات قرآن، انسان غافل، در خسران است، و کیفر چنین کسی زندگی سخت و ناگوار در دنیا، و کوری در آخرت خواهد شد . (منافقون، آیه 9; طه آیه 24) و نماز که موجب یاد خدا است این آثار شوم را از زندگی انسان می شوید و انسان را به جای خسران، خوشبخت، و به جای کوری، بینا می کند . در آيه ای از  قرآن بیان شده كه از بعضی از اهل جهنم در حالی كه معذب هستند می‏پرسند: ]ما سلككم فی سقر»[ چه چيزی شما را در اين جهنم قرار داد] «قالوا لم نك من المصلين و لم نك نطعم المسكين[ » ما نماز نمی‏خوانديم، به فقرا كمك نمی‏كرديم «  ]و كنا نخوض مع الخائضين» [در هر چرندی هم‏ وارد می‏شديم، هر جا كه حرف ضد دين می‏گفتند می‏رفتيم گوش می‏كرديم يا خودمان می‏گفتيم(مدثر ،45و42) نتيجه‏اش اين است که بابد تا ابد درجهنم باشیم وعذاب عمل نکردن به قرآن وگفته های رسول خدا را بچشیم.  همچنین قرآن در سوره معارج می فرماید: انسان، حریص وبخیل آفریده شده ]واذا مسه الخير منوعا الا المصلين[ ،یعنی چون مالی به دستش افتد بخل می ورزد. مگر نمازگزارندگان ،آنان که نمازها را مرتب انجام می دهند]الذين هم علی صلاتهم دائمون[ ودر اموال خویش سهمی برای فقرا قائلند]والذين فی اموالهم حق معلوم [. (معارج آیات 19 تا 24)شکی نیست که بی اعتنایی به نماز گناهی است بزرگ. خداوند در قرآن کریم کسانی را که به نماز بی توجه هستند تهدید میکند :]فویل للمصلین الذین هم عن صلاتهم ساهون[ (ماعون،آیه 4تا7) یعنی پس وای بر نماز گزاران آنان که از نمازشان  غافلند.همچنین در آیه ٢٣٨ سوره بقره می فرماید: نسبت به نمازها و به خصوص نماز وسطی ( شاید نماز ظهر) مراقبت و دقت بکار برید و دراطاعت خداوند فروتن باشید. ودر عوض درسوره رعد به کسانی که اهل نماز هستند وعده آرامش میدهد.] الابذکرالله تطمئن القلوب [ (سوره رعد،آیه 28 ) یعنی  آگاه باشید که با یاد خدا دلها آرام مى گیرد.درحقیقت بارزترین و روشن ترین مصداق «ذکر خدا» همانا «نماز» است، چنان که خداوند عزیز فرموده است] اقم الصلوه لذکرى[  (سوره طه آیه(14  یعنی نماز را براى یاد من بپا دار .   بدین ترتیب بندگان راستین پروردگار، در پرتو نماز و راز و نیاز با خالق خویش، از هر گونه نگرانى رهیده و هرگز خود را «بى پناه» و «بى کس» نمى دانند; چرا که هر صبح و شام نماز به آنان یادآورى مى کند که بالاترین قدرتها، ناظر احوال ایشان است و پشتیبانشان در طى طریق زندگى.بنابراین انسان امروزى براى دست یابى به «امنیت پایدار» و «همه جانبه» چاره اى جز این ندارد که دست یارى به سوى معبود هستی دراز کند و از کامل ترین و ناب ترین وسیله که همان نمازاست،طلب امدادنماید.

     افراد نماز گزار همچنین هرگز به بیماریهاى روحى نظیر «احساس پوچى» دچار نخواهند شد، زیرا در پرتو نماز دریافته اند که هدف از حیات آنان همانا رسیدن به قرب پرودگار مى باشد. و چون چنین است هیچ گاه در پیچ و خمهاى زندگى مادى احساس پوچى نمى کنند و بدین ترتیب «امنیت فردى» خود را در بالاترین درجه تامین می نمایند. روحشان آرام است، اگر چه جسمشان را مصایب گوناگون مى خراشد و فرسوده مى سازد و یقیناً ملاک و معیار «امنیت فردى»، همانا احساس آرامش روحى و برخوردارى از آسایش روانى است، که مهم ترین عامل در کسب موفقیتهاى مادى و معنوى مى باشد.علاوه بر آیات بالا خداوند اوقات نماز را نیز در آیاتی مشخص نموده که از آن جمله آیات زیر میباشند.]فاذا قضيتم الصلاه فاذکروا الله قياما وقعودا وعلی جنوبکم فاذا اطماننتم فاقيموا الصلاه ان الصلاه کانت علی المؤمنين کتابا موقوتا[ (سوره نساء ، آيه 103) یعنی و چون نماز را به پايان برديد خدا را ايستاده يا نشسته و يا به پهلوخوابيده ياد کنيد چون از دشمن ايمن گشتيد نماز را تمام ادا کنيد که نماز بر مؤمنان در وقتهای معين واجبگشته است.ودر سوره روم  آيه 18 می فرماید: ]وله الحمد فی السماوات والارض وعشيا وحين تظهرون[ یعنی سپاس اوراست در آسمانها و زمين ، به هنگام شب و به هنگامی که به نيمروز می  رسيد.علاوه بر آیات بالا در آیه ای دیگر می فرماید: ]حافظوا علی الصلوات والصلاه الوسطی وقوموا لله قانتين[ (سوره بقره ، آيه 238) یعنی نمازها و نماز ميانين را پاس داريد و مطيعانه برای خدا قيام کنيد.

  

    2-  نماز در احادیث  

برای ورود به بحث احادیث در مورد نماز ابتدا  سخنی از حضرت امام خمینی رضوان الله تعالی علیه بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران را برگزیدیم به امید آنکه همه عاشقان اهل بیت (ع) و آن عارف بزرگوار ازاین تذکرات توشه ای بردارند.نماز مهمترین اعمال دینی است که اگر قبول درگاه خداوند عالم شود، عبادتهای دیگر هم قبول می شود و اگر پذیرفته نشود اعمال دیگر هم قبول نمی شود. و همان طور که اگر انسان شبانه روزی پنج نوبت در نهر آبی شستشو کند، چرک در بدنش نمی ماند نمازهای پنجگانه هم انسان را از گناهان پاک می کند. و سزاوار است که انسان نماز را در اول وقت بخواند و کسی که نماز را پست و سبک شمارد. مانند کسی است که نماز نمی خواند، پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: کسی که به نماز اهمیت ندهد و آن را سبک شمارد سزاوار عذاب آخرت است . روزی حضرت در مسجد تشریف داشتند مردی وارد و مشغول نماز شد و رکوع و سجودش را کاملا به جای نیاورد، حضرت فرمودند: اگر این مرد در حالی که نمازش این طور است از دنیا برود، به دین من از دنیا نرفته است. پس انسان باید مواظب باشد که با عجله و شتابزدگی نماز نخواند و در حال نماز به یاد خدا و با خضوع و خشوع و وقار باشد، و متوجه باشد که با چه کسی سخن می گوید و خود را در مقابل عظمت و بزرگی خداوند عالم بسیار پست و ناچیز ببیند و اگر انسان در موقع نماز کاملا به این مطلب توجه کند، از خود بی خبر می شود، چنانکه در حال نماز تیر را از پای مبارک امیرالمؤمنین علیه السلام بیرون کشیدند و آن حضرت متوجه نشدند. و نیز باید نمازگزار توبه و استغفار نماید و گناهانی که مانع قبول شدن نماز است، مانند حسد، کبر، غیبت، خوردن حرام، آشامیدن مسکرات و ندادن خمس و زکات بلکه هر معصیتی را ترک کند. و همچنین سزاوار است کارهایی که ثواب نماز را کم می کند و به جا نیاورد، مثلا در حال خواب آلودگی و خودداری از بول به نماز نایستد، و در موقع نماز به آسمان نگاه نکند و نیز کارهایی که ثواب نماز را زیاد می کند به جا آورد، مثلا انگشتری عقیق به دست کند و لباس پاکیزه بپوشد و شانه و مسواک کند و خود را خوشبو نماید. (توضیح المسائل حضرت امام خمینی (ره) ص 99)

احادیث مربوط به نماز بسیار فراوان بوده ونشان دهنده اهمیت این فریضه الهی است .در ابتدا احادیث را با کلمات نورانی پیامبر نور ورحمت در مورد نماز شروع می کنیم ودر ادامه اسخنانی از ائمه اطهار را نقل می کنیم.

این قسمت را با نقل حدیث زیبایی از پیامبر گرامی (ص )که در آن از قرآن استفاده کرده و آیات مربوط به هر گروه را هم بیان فرموده است ، شروع می کنیم.پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود امت من چهار گروه هستند

1 - گروهی همیشه نماز می خوانند، و در نمازشان خشوع دارند. خداوند متعال در بار ه این گروه  فرمود: ]قد افلح المؤمنون الذین هم فی صلاتهم خاشعون)[مؤمنون.1 و .2).مؤمنان رستگار شدند، آنهایی که در نمازشان با خشوع هستنند.

2-گروهی نماز می خوانند، ولی در نمازشان سهل انگاری می کنند. «ویل» برای آنهاست، و «ویل» نام یکی از طبقات زیرین جهنم است، خداوند فرمود: ]فویل للمصلین الذینهم عن صلاتهم ساهون[ (ماعون ،4 و 5)  یعنی، پس «ویل» برای نمازگزاران است، آنهایی که در نمازشان سهل انگارند.

3- گروهی گاهی نماز می خوانند و گاهی نمی خوانند، پس «غی» مال آنهاست، و «غی» نام یکی از طبقات پایین جهنم است. خداوند متعال فرمود: ]فخلف من بعدهم خلف اضاعوا الصلوة و اتبعوا الشهوات فسوف یلقون غیا[ . یعنی،سپس جانشین آن مردم خداپرست قومی شدند که نماز را ضایع کرده و از شهوات پیروی کردند، و اینها به زودی در «غی» افکنده خواهند شد.

4 -گروهی هیچ وقت نماز نمی خوانند، «سقر» برای آنهاست، «سقر» هم نام یکی از طبقات زیرین جهنم است که خداوند متعال فرمود: ]ما سلککم فی سقر قالوا لم نک من المصلین[ (مدثر .42)    یعنی،اهل بهشت از اهل جهنم سئوال می کنند چه چیزی شما را به «سقر» کشاند؟ در جواب می گویند : ما از نمازگزاران نبودیم. (المواعظ العددیه، باب چهارم ص 122).

حضرت رسول مرز بین ایمان وکفر را ترک نماز میداند ودر این باره فرموده اند:بین الایمان والکفرترک الصلوه یعنی مرز میان ایمان وکفر ترک نماز است(کنز العمال ،ج7،ص 279)

امام صادق(ع) در تکمیل این حدیث میفرمایند چهره دین اسلام نماز است وشما سعی کنید چهره دین خود را زشت ننمایید.(وسائل الشیعه ،ج3،ص16)

رسول گرامی اسلام درباره اهمیت نماز می فرمایند:مثلالصلوة مثل العمود الفسطاط: اذا ثبت العمود، نفعت الاطناب، و الوتاد والعشاء ،واذا انکسر العمود لم ینفع طنب ولاوتد ولاعشاء.یعنی، نماز همانند ستون خیمه است که وقتی استوار باشد میخها و طنابها پا برجاست، و هرگاه ستون آن شکسته شود هیچکدام از آنها استوار نمی مانند). فروع کافی ،ج3،ص266)

ودر کلامی دیگر فرموده اند:«اول ما افترض الله علی امتی الصلوات الخمس، واول مایرفع من اعمالهم الصلوات الخمس، و اول ما یسألون عنه الصلوات الخمس». یعنی نخستین چیزی که خداوند بر امت من واجب کرد نمازهای پنجگانه است، و نخستین عملی که از آنان بالا برده می شود، و از آنان سؤال می شود همان نماز است. (کنز العمال، ج 7، ح 18859).این حدیث نشانه اهمیت نماز بوده و اقامه نماز را اولین فریضه دانسته ونخستین عملی است که در منظر حق تعالی بررسی می شود.

حضرت  رسول(ص) در حدیثی دیگری درباره مراقبت در اقامه نماز می فرمایند:    «خمس صلوات من حافظ علیهن کانت له نورا و برهانا و نجاة یوم القیامة».یعنی، کسی که بر نمازهای پنجگانه محافظت و مراقبت نماید این نمازها برای او در قیامت، نور و وسیله نجات او خواهد بود. (کنز العمال، ج 7، حدیث 18862 ).

ایشان در حدیث دیگری نماز را عامل خشنودی ونورانیت مومن دانسته ومی فرمایند:الصلاة من شرایع الدین، و فیها مرضاة الرب عزوجل، فهی منهاج الانبیاء.یعنی ،نماز از آداب (اولیه) دین است، و آن مایه خشنودی خدا، و راه و روش پیامبران الهی است . (بحار، ج 82، 231)

ودر حدیثی دیگر می فرمایند:صلاة الرجل نور فی قلبه فمن شاء منکم فلینور قلبه.یعنی ،نماز هر کس نوری در دل اوست، پس هر کس خواست، قلبش را نورانی کند. (کنز العمال، ج 7، حدیث 18973 ).نبی اکرم (ص)درباره وقت نماز میفرمایند:ما من صلاة یحضر وقتها الا نادی ملک بین یدی الناس(ایها الناس) قوموا الی نیرانکم التی اوقدتموها علی ظهورکم فاطفئوها بصلاتکم.یعنی،هیچ گاه وقت نماز نمی رسد مگر اینکه فرشته ای در میان مردم ندا می دهد که: ای مردم بپاخیزید و با نماز خود آتشهائی را که برافروخته اید خاموش کنید).بحار، ج 82، ص 209).وهمچنین می فرمایند:علم الاسلام الصلاة، فمن فرغ لها قلبه و حافظ علیها بحدها و وقتها و سننها فهو مؤمن .یعنی،نماز پرچم اسلام است، مؤمن واقعی، کسی است که دل به آن دهد و مراقب حدود و آداب و وقت آن باشد.(کنز العمال، ج 7، حدیث 18870).

وباز در مورد اهمیت نماز می فرمایند:موضع الصلاة من الدین کموضع الرأس من الجسد.یعنی:جایگاه نماز در دین همانند سر است نسبت به بدن.(کنز العمال، ج 7، حدیث 18972).

ایشان در حدیثی نمازرا موجب  پاکی روح دانسته ومی فرمایند:مثل الصلوات الخمس کمثل نهر جار عذب علی باب احدکم یغتسل فیه کل یوم خمس مرات فما یبقی ذلک من الدنس.یعنی، نمازهای پنجگانه همانند نهر آب گوارائی جلوی درب خانه شماست چنانکه کسی هر روز خود را پنج بار در آن بشوید هیچگونه چرکی باقی نماند. (یعنی کسی هم که شبانه روز نمازهای پنجگانه را بخواند از آلودگیهای روحی پاک می شود) . کنز العمال، ج 7، حدیث 18931).

رسول خدا صلی الله علیه و آله نماز را پیمانی بین خداوند وبندگانش دانسته ومی فرمایند:قال الله تعالی: افترضت علی امتک خمس صلوات و عهدت عندی عهدا انه من حافظ علیهن لوقتهن ادخلته الجنة، و من لم یحافظ علیهن فلا عهد له عندی.یعنی ،خداوند متعال فرمود: [ای پیامبر] بر امت تو نمازهای پنجگانه را واجب کردم و با خود پیمان بستم که هر کس مراقب آن نمازها و وقت آنها باشد او را به بهشت داخل کنم و کسی که مراقب آنها نباشد من تعهدی نسبت به او ندارم.(کنز العمال، ج 7، ح 18872).

ایشان در مورد اهمیت وقت نمازمتذکر می شوندکه:قال الله عز و جل: ان لعبدی علی عهدا ان اقام الصلوة لوقتها ان لا اعذبه، و ان ادخله الجنة بغیر حساب.یعنی ،خداوند متعال می فرماید: من تعهدی نسبت به بنده ام دارم که اگر نماز را در وقتش بپا دارد او را عذاب نکنم و بی حساب او را به بهشت ببرم.(کنز العمال، ج 7، حدیث 19036)

از عایشه نقل  است که پیامبر صلی الله علیه و آله به نماز اول وقت  اهمیت زیادی وی داد.او در ان باره میگوید:کان رسول الله صلی الله علیه و آله یحدثنا و نحدثه فاذا حضرت الصلوة فکانه لم یعرفنا و لم نعرفه اشتغالا بعظمة الله.یعنی ،بارها اتفاق افتاد که پیامبر صلی الله علیه و آله با ما مشغول صحبت بود، هنگامی که وقت نماز می رسید مشغول و متوجه عظمت خدا می شد گویا هرگز ما را نمی شناسند و ما هم او را نمی شناسیم.(محجة البیضاء، ج 1، ص 350)

حضرت ختمی مرتبت درباره محبوبیت نماز در وقت می فر مایند:احب الأعمال الی الله الصلاة لوقتها، ثم بر الوالدین، ثم الجهاد فی سبیل الله.یعنی ، محبوبترین کارها نزد خدا عبارتست از: نماز در وقت، سپس نیکی به پدر و مادر، بعد جهاد در راه خدا.(کنز العمال، ج 7، حدیث 18897)

ودر مورد سبک شمردن نماز می فرمایند:لیس منی من استخف بصلاته لا یرد علی الحوض لا و الله.یعنی، کسی که نماز را سبک شمارد از من نیست و قسم بخدا او در حوض کوثر بر من وارد نخواهد شد (بحار، ج 82، ص 224 )رسول خدا صلی الله علیه و آله در مورد تباه کردن نماز فرموده اند:لا تضیعوا صلاتکم فان من ضیع صلاته حشره الله مع قارون و فرعون و هامان.یعنی ،نمازتان را تباه نکنید، زیرا کسی که نمازش را تباه کند خدا او را با قارون و فرعون و هامان محشور کند).بحار، ج 82، ص 202)

و همچنین درباره سهل انگاری در نمازمی فرمایند:لا تترکن الصلوة متعمدا فانه من ترک الصلوة متعمدا فقد برئت منه ذمة الله و رسوله.یعنی، نماز را عمداً ترک نکنید، چون کسی که آن را عمدا ترک نماید از قلمرو خدا و رسول او بیرون می رود.(کنز العمال، ج 7، ح 19096)و درباره ترک نمازفرموده اند:من ترک صلوة لا یرجوا ثوابها، و لا یخاف عقابها، فلا ابالی أیموت یهودیا او نصرانیا او مجوسیا.یعنی، کسی که نماز را ترک نماید در حالیکه نه امید به پاداش آن دارد، و نه از عذاب آن می ترسد، من هم اهمیت نمی دهم که او یهودی بمیرد یا نصرانی یا مجوسی.(بحار، ج 82، ص 202)

ودر حدیثی دیگر فرموده اند:من ترک صلاته حتی تفوته من غیر عذر، فقد حبط عمله، ثم قال: بین العبد و بین الکفر ترک الصلاة.یعنی، کسی که نماز را بدون عذر بجا نیاورد تا وقتش بگذرد، اعمالش از بین می رود، سپس فرمود : فاصله بین بنده و کفر، ترک نماز است. (یعنی کسی که نماز را ترک کند کافر محسوب می شود) .بحار، ج 82، ص 202)

وهمچنین در این باره فرمودند:من ترک الصلاة متعمدا کتب اسمه علی باب النار ممن یدخلها.یعنی، کسی که نماز را عمدا ترک کند بر درب جهنم، نامش از دوزخیان نوشته می شود.(کنز العمال، ج 7، ح 19090) آن حضرت درباره نماز همراه با حضور قلب فرموده اند:اذا قام العبد الی الصلوه فکان هواه وقلبه الی الله تعالی انصراف کیوم ولدته امهیعنی ،آن گاه که بنده خدا به نماز می ایستد وهمه توجهش به سوی خدا باشد در حالی نمازش پایان می یابد که مانند روز اول تولدش پاک است.

در پایان سخنان گهربار حضرت رسول حدیثی طولانی که مرحوم سيّد بن طاووس در كتاب فلاح السّائل آورده است نقل می کنیم:روزى حضرت صدّيقه كبرى ، فاطمه زهراء سلام اللّه عليها به محضر مبارك پدر بزرگوار خود، رسول گرامى اسلام صلّلى اللّه عليه و آله وارد شد؛ و اظهار داشت : اى پدر جان ! جزاى آن دسته از مردان و يا زنانى كه نماز را سبك مى شمارند، چيست ؟پيامبر خدا صلوات اللّه عليه فرمود: دخترم ، فاطمه جان ! هركس نماز را سبك شمارد و به شرائط و دستورات آن بى اعتنائى نمايد، خداوند او را به پانزده نوع عقاب ، مجازات مى گرداند:شش نوع آن در دنيا، سه نوع آن موقع مرگ و جان دادن ، سه نوع در قبر و سه نوع ديگر در قيامت آن هنگامى كه از قبر بر انگيخته شود خواهد بود.امّا آن شش نوع عقابى كه در دنيا خواهد ديد

1-  برداشتن بركت و توفيق از عمرش ، كه نتواند از آن بهره كافى و سودمندى برگيرد

2- برداشتن بركت از درآمدهايش

3-  پاك شدن سيماى نيكوكاران از چهره اش4-

4- سرگردان و دلسرد شدن در كارها و عباداتش  

  5-دعاها و خواسته هايش مستجاب نخواهد شد

6- آن كه در دعاى مؤ منين سهيم نخواهد بود و دعاى خير ايشان شاملش نمى شود.

و امّا آن عقاب هائى را كه هنگام مرگ خواهد ديد:

1-    ذلیلانه خواهد مرد.

2-    گرسنه و تشنه جان مى دهد

3-   هيچ چيزى تشنگى و گرسنگى او را بر طرف نسازد

و امّا آن عذاب هائى كه در قبر دچارش مى شود:

1- خداوند متعال ملكى را مامور مى نمايد تا مرتّب او را مورد شكنجه قرار دهد.

2- قبرش تنگ و تاريك و وحشتناك مى باشد.و امّا آنچه در قيامت مبتلايش مى گردد:

1- خداوند ملكى را مامور مى نمايد تا او را بر صورت ، روى زمين بكشاند و اهل محشر او را تماشا نمايند.

2- محاسبه و بررسى اعمالش سخت و دقيق خواهد بود.

3- مورد رحمت و محبّت خداوند قرار نمى گيرد و عذابى دردناك دچارش خواهد شد. (مستدرك الوسائل : ج 3، ص 23 )  

در ادامه ازگلستان سخنان دیگر معصومین نیز خوشه هایی گلچین می کنیم.

حضرت علی (ع)در مورد برتری نماز می فرمایند:اوصیکم بالصلاة و حفظها، فانها خیر العمل و هی عمود دینکم.یعنی،شما را به نماز و مراقبت از آن سفارش می کنم چونکه نماز برترین عمل و ستون دین شماست .(بحار، ج 82، ص 209)

ایشان در  حدیثی دیگر می فرمایند:ان الانسان اذا کان فی الصلاة فان جسده و ثیابه و کل شی ء حوله یسبح.یعنی، هنگامی که انسان مشغول نماز است بدن و لباس و هر چه پیرامون اوست خدا را تسبیح می گویند .(بحار، ج 82، ص 213)

حضرت امیر نماز را موجب رحمت خدا می داند ودر این زمینه می فر مایند:اذا قام الرجل الی الصلاة اقبل الیه ابلیس ینظر الیه حسدا لما یری من رحمة الله التی تغشاه.یعنی،هرگاه کسی به نماز می ایستد، شیطان حسودانه به او می نگرد، بخاطر آنکه می بیند رحمت خدا او را فرا گرفته است.(بحار، ج 82، ص 207)

حضرت علی(ع)همچنین فرموده اند:اگر نماز گزار بداند چه اندازه مشمول جلال الهی است هرگز راضی نمی شود که سر از سجده بردارد(خصال ،ج2، ص167)

امام باقر(ع)نماز را پایه های دین دانسته ودر این مورد می فرمایند:بنی الاسلام علی خمسة اشیاء:علی الصلاة، و الزکوة و الحج و الصوم و الولایة.یعنی، اسلام بر پنج چیز بنا شده است:نماز، زکات، حج، روزه و ولایت اهل بیت علیهم السلام.(بحار، ج 82، ص .234)

ایشان در حدیثی دیگر فرموده اند:الصلاة عمود الدین، مثلها کمثل عمود الفسطاط اذا ثبت العمود ثبتت الاوتاد الاطناب، و اذا مال العمود و انکسر لم یثبت وتد و لا طنب.یعنی، نماز ستون دین است، مثل آن همانند ستون خیمه است که وقتی استوار باشد میخها و طنابها پا برجاست، و هرگاه ستون آن کج و شکسته شود هیچکدام از آنها استوار نمی مانند.(بحار، ج 82، ص 218)

ایشان همچنین درموردنماز خواندن فرزندان می فرمایند:انا نأمر صبیاننا بالصلاة اذا کانوا بنی خمس سنین، فمروا صبیانکم بالصلاة اذا کانوا بنی سبع سنین.یعنی،هنگامی که فرزندان ما پنج ساله شدند دستور می دهیم نماز بخوانند، پس شما هم وقتی فرزندانتان به هفت سالگی رسیدند آنها را به نماز دستور دهید.(وسائل الشیعه، ج 3، ص 12)ایشان همچنین نماز را موجب یاد خدا می داند ودر این باره می فرمایند:ذکر الله لأهل الصلاة اکبر من ذکرهم ایاه، الا تری انه یقول: اذکرونی اذکرکم. (4)یعنی،یاد خدا برای نماز خوانها بالاتر از یاد آنها از خدا است. آیا نمی بینی که خداوند می فرماید: بخوانید مرا تا اجابت کنم شما را.) بحار، ج 82، ص 199)

امام باقر (ع)درباره ی نماز ناقص از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل فرموده اند: بینا رسول الله صلی الله علیه و آله جالس فی المسجد اذ دخل رجل فقام فصلی فلم یتم رکوعه و لا سجوده فقال صلی الله علیه و آله: نقر کنقر الغراب لئن مات هذا و هکذا صلاته لیموتن علی غیر دینی.یعنی،هنگامی که رسول خدا صلی الله علیه و آله در مسجد نشسته بود مردی وارد شد و نماز خواند، ولی رکوع و سجود آنرا به طور کامل انجام نداد، پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: همانند کلاغ نوک زد، اگر او بمیرد و نمازش چنین باشد با دین غیر دین من مرده است.(محجة البیضاء، ج 1، ص 340)

ایشان در مردنمازهای  واجب و مستحب می فرمایند:ان العبد لیرفع له من صلاته نصفها و ثلثها و ربعها و خمسها فما یرفع له الا ما اقبل علیها بقلبه و انما امروا بالنوافل لیتم لهم ما نقصوا من الفریضة.یعنی،نمازی که بنده بجا می آورد، گاهی نصف و گاهی یک سوم و گاهی یک چهارم و گاهی یک پنجم آن بالا برده می شود، پس بالا برده نمی شود مگر آن نمازی که با توجه قلبی انجام گیرد . مردم مأمور به انجام نمازهای مستحب شده اند تا نقص نماز واجب آنها توسط مستحبات جبران شود.(الحقایق تألیف ، فیض کاشانی، ص .219)

امام صادق (ع) درباه نماز فرمودند:هر چیزی  چهره ای دارد وچهرزه دین شما نیز نماز است پس هرگز کسی از شما سیمای دینش را زشت ننماید.(وسائل الشیعه ،ج3 ،ص)16ایشان نماز را ملاک قبولی اعمال دانسته ودر این زمینه می فرمایند:اول ما یحاسب به العبد الصلاة، فان قبلت قبل سائر عمله، و اذا ردت رد علیه سائر عمله .یعنی، نخستین چیزی که از بنده حسابرسی می شود نماز است، پس اگر نماز پذیرفته شد اعمال دیگرش نیز پذیرفته می شود، چنانچه نمازش رد شود بقیه اعمال او هم قبول نخواهد شد.(وسائل الشیعه، ج 3، ص 22)

امام صادق (ع)همچنین در موردنماز و کارآئی آن می فرمایند:ان ملک الموت یدفع الشیطان عن المحافظ علی الصلاة و یلقنه شهادة ان لا اله الا الله، و ان محمدا رسول الله فی تلک الحالة العظیمة.یعنی،فرشته مرگ، شیطان را از کسی که مراقب نماز است دور می کند، و شهادت بر وحدانیت خدا، و رسالت پیامبر را در هنگام هولناک مرگ به او تلقین می کند.(وسائل الشیعه، ج 3، ص 19)

ایشان در موردارزش نمازفرموده اند:صلاة فریضة خیر من عشرین حجة و حجة خیر من بیت مملو ذهبا یتصدق منه حتی یفنی او حتی لا یبقی منه شی ء.یعنی ،یک نماز واجب از بیست حج بهتر است، و یک حج از صدقه دادن خانه ای پر از طلا بهتر است، آنگونه که آن را صدقه دهند تا آنکه چیزی در آن نماند.(بحار، ج 82، 227)

امام صادق درباره وقت نماز می فرمایند:اذا صلیت صلاة فریضة فصل لوقتها صلاة مودع تخاف الا تعود الیها.یعنی،وقتی نماز واجب می خوانی آنرا در وقت خودش چنان بخوان که گویا دیگر هرگز به نماز موفق نمی شوی.(محجة البیضاء، ج 1، ص 350)

وهمچنین در این باره فرموده اند:ان العبد اذا صلی الصلاة لوقتها، و حافظ علیها ارتفعت بیضاء نقیة، تقول: حفظتنی حفظک الله، و اذا لم یصلها لوقتها، و لم یحافظ علیها رجعت علیه سوداء مظلمة، تقول: ضیعتنی ضیعک الله.یعنی،هنگامی که بنده ای سر وقت به نماز بایستد و مراقب آن باشد بصورت پاره ای نور سفید بالا می رود و می گوید: تو مرا حفظ کردی خدا تو را حفظ کند، ولی وقتی نماز را در وقتش نخواند و مراقب آن نباشد آن نماز بصورت لکه سیاه و تاریکی بر می گردد و می گوید: مرا ضایع کردی خدا تو را ضایع نماید.(محجة البیضاء، ج 1، ص 340)

حضرت امام  صادق(ع) درباره تحقیر نماز می فرمایند:شفاعتنا لا تنال مستخفا بصلاته.یعنی،شفاعت ما به کسی که نمازش را سبک بشمارد نمی رسد.(بحار، ج 82، ص 227)

حضرت امام  صادق(ع) درباره نماز و شرائط پذیرش آن فرموده اند:قال الله تبارک و تعالی: انما اقبل الصلاة لمن تواضع لعظمتی، و یکف نفسه عن الشهوات من اجلی، و یقطع نهاره بذکری، و لا یتعاظم علی خلقی، و یطعم الجایع و یکسو العاری، و یرحم المصاب، و یؤوی الغریب.یعنی،خداوند متعال فرمود: نماز کسی را می پذیرم که:-1  در مقابل عظمت من فروتنی کند.2 - از خواسته های نفسانی بخاطر من خود را دور کند . 3 - روزش را با یاد من بپایان برد. 4 - بر بندگانم بزرگی نفروشد. 5 - به گرسنه غذا دهد.6 -  برهنه را بپوشاند.7 - به مصیبت دیده مهربانی کند. 8 غریب را پناه دهد.

امام صادق(ع)در مورد میزان قبولی نمازمی فرمایند:من احب ان یعلم اقبلت صلاته ام لم تقبل، فلینظر هل منعته صلاته عن الفحشاء و المنکر؟ فبقدر ما منعته قبلت منه.یعنی، کسی که دوست دارد بداند نمازش پذیرفته شده است یا نه؟ باید ببیند آیا نمازش او را از زشتیها و ناپاکی ها دور کرده است؟ پس به اندازه ای که دور کرده باشد همانقدر از نمازش پذیرفته شده است.(بحار، ج 82، ص 198)

ایشان درباره خواندن نماز با اذان و اقامه معتقدند:من صلی باذان و اقامة صلی خلفه صفان من الملائکة، و من صلی باقامة بغیر اذان صلی خلفه صف واحد من الملائکة.قلت له: و کم مقدار کل صف؟ فقال: اقله ما بین المشرق و المغرب، و اکثره ما بین السماء و الارض.یعنی،کسی که با اذان و اقامه نماز بخواند دو صف از فرشتگان پشت سر او به نماز می ایستند، و کسی که با اقامه و بی اذان نماز بخواند یک صف پشت سرش نماز می گزارند. راوی سؤال کرد : مقدار هر صف چقدر است؟ امام فرمود: حداقل آن از مشرق تا مغرب و حداکثر آن بین زمین و آسمان است.(وسائل الشیعه، ج 4، ص 620)

همچین از ایشان در موردنماز و دعانقل است که:ان الله فرض علیکم الصلوات الخمس فی افضل الساعات، فعلیکم بالدعاء فی ادبار الصلوات .یعنی،خداوند نمازهای پنجگانه را در بهترین ساعتها بر شما واجب کرد. بنابراین پس از نمازها (که در بهترین وقتها انجام می گیرد) دعا کنید.(خصال، ج 1، ص 278)

امام صادق همچنین درباره اهمیت نماز می فر مایند: هر کس به خاطر حفظ وحدت در صف نخست نماز جماعت برادران اهل سنت شرکت کند مانند آن است که در صف اول پشت سر پیامبر نماز خوانده است. (وسائل شیعه، ج3 ،ص 381)

و همچنین فرمودند:هر کس آگاهانه دو رکعت نماز بخواند در حالی نمازش را به پایان می برد که میان او وخدایش هیچ گناهی نیست(فروع کافی، ج3 ،ص266)

                                                                           دلفا امیری پری

                                                                            آذرماه 1390